ضربان قلب نامنظم در سنین پایین، مسئلهای است که این روزها در میان خانوادهها بیشتر از گذشته شنیده میشود. بسیاری از والدین زمانی متوجه مشکل میشوند که فرزندشان از تپش قلب ناگهانی یا احساس ضربههای نامنظم در قفسه سینه شکایت میکند. این موضوع بهویژه زمانی نگرانکنندهتر میشود که تپش قلب در سن پایین بدون فعالیت شدید یا بدون دلیل مشخص رخ دهد. بررسیها نشان میدهد که علت ضربان قلب نامنظم در نوجوانان میتواند بسیار گسترده باشد؛ از تغییرات طبیعی بدن در دوران رشد گرفته تا مشکلات واقعی در ریتم الکتریکی قلب که نیاز به بررسی پزشکی دقیق دارد. یکی از بیشترین مواردی که والدین گزارش میکنند، تپش قلب همراه با سرگیجه است؛ این ترکیب معمولاً باعث میشود احتمال آریتمیهای واقعی جدیتر در نظر گرفته شود.
در بسیاری از نوجوانان، بدن در حال رشد دائماً در حال تغییر است و به همین دلیل، حتی محرکهای ساده مثل استرس مدرسه، کمخوابی یا مصرف نوشیدنیهای انرژیزا میتواند باعث تپش قلب در سن پایین شود. با این حال، همیشه نمیتوان این علائم را تنها به عوامل سبک زندگی نسبت داد. برخی نوجوانان دچار اختلالاتی میشوند که در علم پزشکی با عنوان آریتمی قلب نوجوانان شناخته میشود؛ اختلالاتی که اگرچه در بسیاری موارد خوشخیماند، اما در صورت تداوم باید ارزیابی بالینی دقیق انجام شود.
این موضوع فقط مختص یک جنسیت نیست و در هر دو گروه دختران و پسران دیده میشود؛ البته بعضی علتها مانند کمخونی در دختران نوجوان شایعتر است و برخی دیگر مثل آریتمیهای مرتبط با فعالیت ورزشی در پسران بیشتر دیده میشود. آنچه اهمیت دارد، این است که ضربان قلب نامنظم در این سنین همیشه نباید بهعنوان یک مشکل خطرناک تلقی شود، اما هرگز هم نباید نادیده گرفته شود. بررسی دقیق تفاوت میان حالتهای طبیعی بدن و نشانههای هشدار میتواند از بروز مشکلات جدیتر جلوگیری کند.
در ادامه باید گفت که تشخیص علت دقیق این وضعیت بر پایه معاینه بالینی صحیح، بررسی شرح حال، انجام نوار قلب و گاهی اکو قلب انجام میشود. در بسیاری از پروندههای بررسیشده، متخصصان قلب بخصوص دکتر لیلا عسگرپور بر این نکته تأکید دارند که ارزیابی صحیح در سنین پایین، میتواند از بروز مشکلات آینده پیشگیری کند. در میان گزارشها و مشاهدات میدانی، دکتر لیلا عسگرپور بهعنوان پزشک قلب کرج در پروندههای مختلف بر اهمیت تشخیص زودهنگام آریتمی در نوجوانان تأکید داشتهاند.
علائم و نشانههای ضربان قلب نامنظم در سنین پایین
علائم ضربان قلب نامنظم در نوجوانان معمولاً به شکلهای مختلفی ظاهر میشود و شدت آن در هر فرد متفاوت است. یکی از شایعترین نشانهها تپش قلب ناگهانی است؛ وضعیتی که نوجوان احساس میکند قلبش ناگهان تندتر یا نامنظم میزند و این حالت بیش از چند ثانیه ادامه پیدا میکند. در بسیاری از موارد این حالت بدون هیچ مقدمهای رخ میدهد و همین موضوع باعث ایجاد نگرانی در والدین میشود.
از دیگر نشانههایی که باید جدی گرفته شود، تپش قلب همراه با سرگیجه است. ارتباط بین این دو علامت معمولاً نشاندهنده این است که ضربان قلب برای چند لحظه نتوانسته خون کافی را به مغز برساند. اگر این وضعیت چند بار تکرار شود، احتمال وجود آریتمی قابل توجه بیشتر میشود. برخی نوجوانان هنگام فعالیتهای سبک، مثل راه رفتن آرام یا بالا رفتن از چند پله، احساس سنگینی در قفسه سینه یا نفسنفس زدن دارند؛ این موارد ممکن است ناشی از افزایش ضربان قلب یا نامنظمی آن باشد.
گاهی هم نوجوانان از تپش قلب هنگام خواب شکایت میکنند؛ این حالت معمولاً زمانی بروز میکند که سطح هورمونهای استرس در بدن بالا میرود یا نوجوان در طول روز دچار اضطراب بوده است. همچنین بسیاری از نوجوانان تجربه ضربان قلب بالا در استراحت را گزارش میکنند؛ یعنی زمانی که بدن کاملاً آرام است اما قلب همچنان تند میزند. این حالت میتواند هم منشأ جسمی داشته باشد و هم نتیجه مصرف نوشیدنیهای محرک یا کمخوابی باشد.
در برخی موارد خاص، ضربان قلب به شکل نامنظم ناگهانی تغییر میکند؛ بهطوری که نوجوان احساس میکند یک ضربه جا میافتد یا دو ضربه پشتسرهم زده میشود. این حالت اغلب والدین را نگران میکند، اما همیشه نشانه بیماری جدی نیست. بااینحال اگر نامنظمی ضربان همراه با علائمی مثل ضعف، بیحالی یا تیرکشیدن در ناحیه قفسه سینه باشد، ارزیابی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
چرا دختران نوجوان بیشتر دچار تپش قلب ناگهانی و نامنظم میشوند؟
در دختران نوجوان، نامنظمی ضربان قلب معمولاً ترکیبی از استرس، تغییرات هورمونی و حساسیت بیشتر سیستم عصبی است البته با مشورت پزشک و برای اطمینان خاطر میشود اکوی قلب رو برای نوجوانان نیز انجام داد. در این سن، بدن دختران وارد مرحلهای میشود که نوسانات هورمونی آن میتواند باعث تپش قلب ناگهانی، کوبش سینه یا احساس لرزش در قلب شود؛ بهخصوص هنگام استرس، کمخوابی یا نگرانیهای مدرسه. دختران نسبت به محرکهای عاطفی، فشارهای تحصیلی و تغییرات کوچک روحی واکنش سریعتری دارند و همین موضوع احتمال تپش قلب همراه با سرگیجه یا ضربان نامنظم را افزایش میدهد.
مصرف چای پررنگ، شکلات زیاد، نوشابه، خوراکیهای شور و نوشیدنیهای انرژیزا نیز در نوجوانان دختر میتواند باعث ضربان قلب بالا در استراحت شود. بسیاری از والدین گزارش میکنند که دخترشان حتی در زمان فعالیتهای سبک یا قبل از خواب دچار تپش قلب میشود؛ حالتی که معمولاً ریشه آن اضطراب، فشار درسی یا کمبود خواب است.
فعالیت کم، نشستن طولانیمدت و کمتحرکی نیز نقش مهمی دارد. دخترانی که فعالیت بدنی روزانه کافی ندارند یا به دلیل نگرانی از چاقی، رژیمهای غیرعلمی میگیرند، بیشتر دچار ضعف، کمبود ویتامین، کمخونی و در نتیجه تپش قلب در سن پایین میشوند. کمبود آهن و امگا۳، یکی از شایعترین علتهای احساس لرزش و نامنظمی قلب در همین سن است.
در برخی مواقع نادر، دختران نوجوانی که سابقه خانوادگی بیماری قلبی یا اضطراب شدید دارند، ممکن است ریتم قلبشان نسبت به پسران حساستر باشد. اما نکته مهم این است که بیشتر موارد، خطرناک نیست و معمولاً با خواب کافی، تغذیه بهتر و مدیریت استرس برطرف میشود. اگر علائم ادامهدار بود، یک ارزیابی ساده توسط متخصص قلب، مثل کلینیک دکتر لیلا عسگرپور، میتواند خیال خانواده را راحت کند و مشخص کند که موضوع جدی است یا فقط ناشی از اضطرابهای سن بلوغ.
نقش استرس در تپش قلب نامنظم کودکان و نوجوانان
در بسیاری از خانوادهها، اولین بار زمانی متوجه تپش قلب ناگهانی یا ضربان نامنظم در فرزندشان میشوند که کودک پس از یک موقعیت استرسزا، ناگهان از «تند زدن قلب» یا «نفسنفس زدن» شکایت میکند. استرس در کودکان و نوجوانان برخلاف تصور والدین بسیار شایع است و میتواند به شکل مستقیم روی ریتم قلب اثر بگذارد. بدن کودک هنگام نگرانی، ترس یا فشار درسی، هورمونهایی آزاد میکند که ضربان قلب را بالا میبرند. این حالت معمولاً کوتاهمدت است اما اگر زیاد تکرار شود، به صورت تپش قلب همراه با سرگیجه، بیقراری یا حس کوبش در سینه ظاهر میشود.
بسیاری از دانشآموزان به دلیل تکالیف زیاد، رقابتهای کلاسی یا حتی مشکلات کوچک خانوادگی دچار تحریک سیستم عصبی میشوند و همین موضوع باعث ضربان قلب بالا در استراحت میشود؛ حالتی که والدین را نگران میکند و معمولاً تصور میکنند مشکل قلبی وجود دارد، در حالیکه ریشه آن بیشتر روانی و عصبی است. در این میان، کودکانی که کمخواب هستند یا قبل از خواب موبایل استفاده میکنند، بیشتر دچار تپش قلب هنگام خواب میشوند چون مغز همچنان در حالت فعال باقی مانده است.
نکته مهم این است که والدین باید بتوانند تفاوت بین تپش قلب ناشی از استرس و تپش قلب ناشی از بیماری را تشخیص دهند. اگر حالتها کوتاه، گذرا و بعد از آرام شدن کودک برطرف میشود، معمولاً علت، هیجان یا نگرانی است. اما اگر تپش قلب همراه با ضعف شدید، رنگپریدگی، یا ادامهدار بودن چندین روزه باشد، لازم است توسط متخصص بررسی شود. در بررسیهای میدانی پزشکی، اشاره شده که بسیاری از نوجوانانی که به کلینیکهای قلب مراجعه میکنند، در حقیقت با مشکلات استرسی مواجهاند و فقط تعداد کمی از آنها آریتمی واقعی دارند.
این بخش به والدین کمک میکند بفهمند چه زمانی باید نگرانی را جدی بگیرند و چه زمانی تنها لازم است محیط کودک آرامتر، خواب منظمتر و برنامه درسی سبکتر شود.
بررسی و درمان زودهنگام بیماریهای زمینهای
اگرچه بیشتر موارد تپش قلب ناگهانی یا نامنظم در کودکان و نوجوانان به استرس، کمخوابی یا هیجانهای روزمره برمیگردد، اما دانستن بیماریهای زمینهای که ممکن است در موارد محدود نقش داشته باشند، برای والدین اهمیت دارد. هدف این بخش ترساندن والدین نیست؛ بلکه کمک به تشخیص زودهنگام و جلوگیری از نگرانیهای بیمورد است. بسیاری از این مشکلات اگر هم وجود داشته باشند، خفیفاند و با یک بررسی ساده برطرف میشوند.
یکی از این موارد، آریتمیهای خفیف است که معمولاً در دوره رشد دیده میشود و اکثرشان بدون درمان خاص برطرف میشوند. برخی نوجوانان هنگام فعالیت، بازی یا حتی تغییر وضعیت ناگهانی دچار نفسنفس زدن یا ضربان نامنظم میشوند. این حالت به دلیل ناهماهنگی موقت سیستم الکتریکی قلب است و معمولاً علامت خطرناک محسوب نمیشود، مگر اینکه همراه با غش، تاری دید یا درد شدید قفسه سینه باشد.
کمبود الکترولیتها مانند پتاسیم و منیزیم نیز میتواند باعث نامنظم شدن ضربان شود؛ مخصوصاً در نوجوانانی که فعالیت ورزشی زیاد دارند یا آب کافی مصرف نمیکنند. در برخی موارد نادر، مشکلات مادرزادی قلب یا سابقه خانوادگی آریتمی میتواند در سنین پایین خود را نشان دهد. این مشکلات معمولاً با ضربان قلب بالا در استراحت یا تپش قلب همراه با سرگیجه دیده میشوند و نیاز به بررسی تخصصی دارند.
والدین باید بدانند که بیشتر این علائم بهتنهایی نشانه بیماری خطرناک نیست و تشخیص آن هم معمولاً ساده است. اولین قدم ایجاد محیطی آرام، خواب کافی و تنظیم برنامه روزانه کودک است. اگر با وجود این تغییرات، علائم ادامهدار بود یا تکرار شد، بهترین کار این است که یک بررسی کوتاه توسط پزشک قلب کودکان انجام شود تا خیال خانواده راحت شود.
در گزارشهای میدانی کلینیکهای قلب در کرج، از جمله کلینیکی که زیر نظر دکتر لیلا عسگرپور فعالیت میکند، تأکید شده که بخش زیادی از مراجعهکنندگان تنها به یک ارزیابی ساده نیاز دارند و همین بررسی باعث آرامش خاطر والدین میشود. اگر والدین بخواهند یک مشاوره کوتاه و بدون استرس داشته باشند، میتوانند برای راهنمایی اولیه با کلینیک دکتر عسگرپور تماس بگیرند تا بررسی کنند آیا لازم است کودک ویزیت شود یا خیر. این کار هم آرامش بیشتری به والدین میدهد و هم از نگرانیهای بیدلیل جلوگیری میکند.
راهکارهای آرامسازی ضربان قلب در نوجوانان
در کنار بررسیهای پزشکی و ایجاد محیطی آرام برای فرزند، برخی عادتهای ساده روزانه میتوانند به تنظیم ریتم قلب و کاهش تپش قلب ناگهانی یا اضطراب کمک کنند. این توصیهها کاملاً سبک، طبیعی و مناسب سنین پایین هستند و والدین میتوانند آنها را بدون نگرانی در برنامه فرزندشان قرار دهند.
دمنوشهای بسیار سبک برای نوجوانان شامل دمنوش بابونه کمغلظت، دمنوش بهلیمو رقیق و دمنوش گلگاوزبان بدون سنبلالطیب است. اینها به آرامسازی سیستم عصبی کمک میکنند و میتوانند شدت تپش قلب همراه با سرگیجه ناشی از استرس را کمتر کنند. بهتر است این دمنوشها فقط یکبار در روز مصرف شوند و بهصورت کمغلظت دم شوند.
از نظر تغذیه، برخی خوراکیها تحریککنندهاند و بهتر است مخصوصاً دختران نوجوان کمتر مصرف کنند. مواردی مانند نوشابه، چیپس و پفک، خوراکیهای بسیار شور، شکلات زیاد، نوشیدنیهای انرژیزا و چای پررنگ میتوانند باعث افزایش ضربان قلب بالا در استراحت یا اضطراب شوند. کاهش این مواد غذایی، معمولاً ظرف چند هفته اثر مثبت نشان میدهد.
در مقابل، افزودن غذاهایی مانند مغزها (بادام و گردو)، ماهی، میوههای آبدار مثل سیب و پرتقال، خرما در حد کم و غذاهای خانگی سبک به بهتر شدن وضعیت انرژی و ریتم قلب کمک میکند. نوجوانانی که برنامه خواب منظم و رژیم غذایی آرام و سبکتری دارند، معمولاً کمتر دچار تپش قلب در سن پایین میشوند.
والدین اگر پس از تغییرات سبک زندگی هنوز نگران وضعیت فرزندشان بودند، میتوانند برای یک مشاوره کوتاه با کلینیک دکتر لیلا عسگرپور تماس بگیرند تا بهصورت سریع مشخص شود آیا نیاز به ویزیت تخصصی وجود دارد یا خیر. این کار هم خیال خانواده را راحتتر میکند و هم از مراجعههای غیرضروری جلوگیری میشود.