در سالهای اخیر، در جریان مجموعه بررسیهای بالینی انجامشده روی بیماران مراجعهکننده به چند مورد مطب قلب در کرج، از جمله در گفتوگوهایی که پیشتر با دکتر لیلا عسگرپور انجام شده، مسئله نقش ویتامین D در ایجاد یا تشدید بینظمی ضربان قلب بهعنوان یکی از پدیدههای در حال رشد مطرح شده است.
علاقه به این موضوع تنها ناشی از شیوع گسترده کمبود ویتامین D نیست، بلکه بهاین دلیل است که دادههای پژوهشی جدید نشان میدهند این ویتامین ساختاری شبیه هورمون دارد و از راههای مختلف بر عضله قلب و الکتروفیزیولوژی آن تأثیر میگذارد.
در بسیاری از بیماران، پس از انجام ارزیابیهای روتین مانند اکوی قلب و تست ورزش قلب و مشاهده طبیعیبودن ساختار قلب، همچنان شکایت از تپش قلب و ضربانهای زودرس ادامه پیدا میکرد. همین مسئله باعث شد توجه بیشتری به نقش عوامل متابولیک و هورمونی جلب شود.
مطالعات منتشرشده در سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ نشان دادهاند که گیرندههای ویتامین D روی کاردیومیوسیتها (سلولهای عضلانی قلب) فعالاند و مستقیماً در تنظیم کلسیم داخلسلولی، انقباض قلب و پایداری ریتم نقش دارند. این موضوع یعنی هرگونه اختلال در تنظیم ویتامین D، چه از نوع کمبود شدید و چه از نوع مصرف بیشازحد مکمل، میتواند بر فعالیت الکتریکی قلب اثر بگذارد.
بهویژه زمانی که هیپرکلسمی ناشی از دوزهای بالای مکمل رخ دهد، خطر افزایش آریتمی و ضربان نامنظم قابلتوجه است. نکتهای که در بررسیهای بالینی در کرج نیز دیده شده، این است که برخی بیماران بدون ارزیابی آزمایشگاهی، صرفاً به توصیه اطرافیان یا تجربههای شخصی، مقادیر بالایی ویتامین D مصرف میکنند و پس از آن با علائم ضربان نامنظم مراجعه دارند.
در این مقاله، با تکیه بر دادههای معتبر علمی منتشرشده طی دو سال اخیر، نقش واقعی ویتامین D در عملکرد قلب، میزان ارتباط آن با آریتمیها، دوزهای ایمن، عوارض مصرف افراطی، پیامدهای کمبود شدید و روش صحیح تشخیص و مدیریت آن بررسی میشود.
نقش ویتامین D در تنظیم هدایت الکتریکی قلب
در بررسیهای انجامشده روی بیماران مراجعهکننده برای ارزیابی ضربان قلب، یکی از نکاتی که در تحلیل ساختار قلب و وضعیت ریتم اهمیت پیدا میکند، درک اثرات هورمونی و متابولیکی ویتامین D بر مسیرهای الکتریکی است. سلولهای عضله قلب دارای گیرندههای ویتامین D هستند و این گیرندهها در فرآیند تنظیم کلسیم و انقباض نقش مستقیم دارند. پژوهشی که در سال ۲۰۲۳ در Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism منتشر شد نشان داد که کاهش شدید ویتامین D با افزایش بروز PVC (انقباضات زودرس بطنی) و PAC (انقباضات زودرس دهلیزی) مرتبط است (1). علت این موضوع آن است که کمبود ویتامین D موجب اختلال در تنظیم کلسیم شده و تغییرات کلسیم خون، ریتم قلب را حساستر میکند.
در گفتوگوهایی که پیشتر با دکتر عسگرپور انجام شده، اشاره شده که بخشی از بیماران کرجی که با تپش قلب به کلینیک مراجعه میکنند، پس از انجام بررسیهای ساختاری و عملکردی قلب ارزیابیهای تصویربرداری و تستهای پایه، ساختار قلب بسیار طبیعی دارند، اما ضربان آنها ناپایدار است. در چنین مواردی، بررسی سطح ویتامین D و کلسیم سرم میتواند راهگشا باشد. مطالعهای در ۲۰۲۴ در Circulation Research نیز گزارش کرد که اختلال در مسیرهای کلسیمی مرتبط با ویتامین D میتواند دپلاریزاسیون و رپلاریزاسیون عضله قلب را تغییر دهد (2).
از طرف دیگر، مصرف بیشازحد ویتامین D ممکن است موجب هیپرکلسمی شود و همین امر خطر آریتمیهایی مانند AF (فیبریلاسیون دهلیزی) را افزایش دهد. مطالعهای که در ۲۰۲۳ در Nutrients منتشر شده، تأکید میکند که دوزهای بالای تجویز نشده ویتامین D، زمانی که از حد ایمن بالاتر رود، با افزایش ضربان نامنظم قلبی همراه است (3). تجربههای بالینی نشان میدهد که برخی بیماران پس از مصرف دوزهای ۵۰ هزار واحدی مکرر بدون نظارت، دچار تپش قلب و نوسانات ریتم شدهاند.
نکته مهم اینجاست که نقش ویتامین D در آریتمی نه «قطعی و ثابت» بلکه «احتمالی و وابسته به شرایط فردی» است. به بیان دیگر، کمبود خفیف معمولاً مشکلی ایجاد نمیکند، اما کمبود شدید یا مصرف افراطی هر دو میتوانند بر مسیر الکتریکی قلب اثر بگذارند. این علت اصلی ضرورت بررسی آزمایشگاهی پیش از تجویز دوزهای بالا است.
آیا کمبود ویتامین D میتواند باعث تپش قلب شود؟
در تحلیل وضعیت بیمارانی که با احساس تپش قلب یا ضربان نامنظم مراجعه میکنند، یکی از موضوعاتی که در بررسیهای تکمیلی مورد توجه قرار میگیرد، سطح ویتامین D است. کمبود این ویتامین از آن جهت اهمیت دارد که بدن برای حفظ کارکرد طبیعی عضلات، از جمله عضله قلب، به یک مقدار متعادل از این ماده احتیاج دارد. در تجربههای بالینی مشاهده شده بیمارانی که دچار کمبود شدید ویتامین D هستند، ممکن است دچار افزایش تحریکپذیری عضله قلب شوند. این تحریکپذیری میتواند شکلهای مختلفی داشته باشد؛ از تپشهای کوتاهمدت و گهگاهی گرفته تا ضربانهایی که فرد آنها را به صورت «کوبش» یا «پرپر زدن» در سینه توصیف میکند.
وقتی سطح ویتامین D پایین میافتد، تعادل طبیعی مواد معدنی مانند کلسیم و فسفر نیز دچار اختلال میشود. این اختلال بهویژه در تنظیم انقباضات عضله قلب اثر میگذارد. اگر مقدار کلسیم در خون به اندازه کافی بالا نرود یا متعادل نباشد، پیامرسانی میان سلولهای قلب کندتر یا نامنظمتر عمل میکند و فرد این وضعیت را به صورت تپش قلب احساس میکند. نکته مهم اینجاست که همه افرادی که کمبود ویتامین D دارند دچار تپش قلب نمیشوند، اما در کسانی که کمبود شدید دارند یا همزمان مشکلات دیگری مانند اضطراب، کمخوابی یا کمآبی بدن را تجربه میکنند، احتمال بروز این علائم بیشتر خواهد بود.
در گفتوگوهایی که با پزشکان متخصص قلب و عروق انجام شده، اشاره شده که برخی بیماران برای مدت طولانی دچار کمبود ویتامین D هستند بیآنکه علائم مشخصی داشته باشند. اما زمانی که به دلیل تپش قلب یا احساس ضعف مراجعه میکنند و پس از بررسیهای اولیه علت خاصی دیده نمیشود، بررسی سطح ویتامین D یکی از گزینههای مهم محسوب میشود. در مواردی دیده شده که پس از اصلاح کمبود این ویتامین و بازگرداندن سطح آن به حد مطلوب، شدت تپش قلب کاهش یافته یا کاملاً از بین رفته است.
نکته قابلتوجه این است که مصرف خودسرانه مکمل برای جبران کمبود، راهحل درستی نیست. بسیاری از افراد تصور میکنند هرچه دوز مصرفی بالاتر باشد، کمبود سریعتر جبران میشود. درحالیکه بدن نیاز به تنظیم تدریجی دارد. اضافهکردن ناگهانی مقدار زیاد ویتامین D ممکن است تعادل مواد معدنی را برهم بزند و حتی خود باعث ایجاد تپش قلب شود. بنابراین بهترین روش، اندازهگیری دقیق و تعیین مقدار مناسب زیر نظر پزشک است.
در مجموع، کمبود ویتامین D میتواند یکی از عوامل تپش قلب باشد، اما همیشه تنها علت نیست. برای تشخیص دقیق لازم است شرایط، سبک زندگی، میزان فعالیت، کیفیت خواب، نوع تغذیه و وضعیت هورمونی نیز بهصورت کامل بررسی شود. توجه به این نکته به بیماران کمک میکند به جای نگرانی یا خوددرمانی، مسیر درست درمان را انتخاب کنند.
خطرات مصرف بیش ازحد ویتامین D
مصرف ویتامین D در سالهای اخیر بسیار رایج شده و بسیاری از افراد بدون آنکه اندازهگیری دقیقی انجام دهند، مکملهای با دوز بالا مصرف میکنند. این رفتار ممکن است به ظاهر بیخطر به نظر برسد، اما در عمل میتواند پیامدهای نامناسبی برای بدن بهویژه قلب ایجاد کند. یکی از مهمترین مشکلاتی که با مصرف افراطی ویتامین D مشاهده میشود، افزایش غیرطبیعی کلسیم خون است. این بالا رفتن کلسیم میتواند باعث تغییر در انقباضات عضله قلب و ایجاد ضربانهای نامنظم شود.
وقتی سطح ویتامین D بیش از حد بالا میرود، بدن شروع به جذب بیشتر کلسیم از روده میکند. تجمع بیشازحد کلسیم در خون شرایطی ایجاد میکند که به آن «افزایش کلسیم» گفته میشود. در این حالت، فرد ممکن است علائمی مثل تپش قلب، خشکی دهان، تهوع، ضعف و حتی درد استخوانی را تجربه کند. از طرف دیگر، افزایش کلسیم میتواند بر مسیرهای الکتریکی قلب اثر بگذارد و پیامهای هماهنگکننده ضربان را مختل کند. همین امر باعث میشود فرد گاهی احساس کند ضربان «جا میافتد»، «تند میشود» یا «ناهماهنگ میزند».
در برخی تجربههای بالینی دیده شده افرادی که بدون مشورت پزشک مکملهای بسیار قوی مصرف میکنند، پس از چند هفته دچار علائم قلبی میشوند. این افراد معمولاً تصور میکنند مصرف زیاد ویتامین D بیخطر است چون بدن به آن نیاز دارد. اما واقعیت این است که هر مادهای در بدن باید در حد متعادل باشد و خارج شدن از این تعادل میتواند به همان اندازه خطرناک باشد که کمبود آن مشکلساز میشود.
مسئله مهم دیگر این است که مصرف بیشازحد ویتامین D همیشه بهصورت مستقیم و فوری باعث تپش قلب نمیشود. گاهی این مشکل در اثر مصرف طولانیمدت و تجمع تدریجی ایجاد میشود. بسیاری از مکملهای موجود در بازار حاوی مقادیر بسیار بالا هستند و مصرف هفتگی یا ماهانه آنها بدون ارزیابی، ممکن است به مرور زمان سطح ویتامین D را در خون از حد طبیعی فراتر ببرد.
افرادی که داروهای خاصی مانند داروهای پوکی استخوان، برخی داروهای کلیوی یا داروهای تنظیم فشار خون مصرف میکنند، حساسیت بیشتری نسبت به افزایش کلسیم دارند. این موضوع باید در هر نسخه تکمیلی ویتامین D مدنظر قرار گیرد. پزشکان متخصص قلب معمولاً قبل از توصیه به مصرف، سابقه دارویی، شرایط هورمونی، وضعیت کلیهها و سطح فعلی ویتامین D را بررسی میکنند تا از خطرات احتمالی جلوگیری شود.
در نهایت، مصرف زیاد ویتامین D بدون نظارت نهتنها کمکی به سلامت قلب نمیکند، بلکه در برخی افراد باعث افزایش احتمال ضربان نامنظم میشود. برای جلوگیری از این مشکل، بهترین روش مصرف، برنامهریزی شده و متعادل است.
این افراد بیشتر در معرض بینظمی ضربان ناشی از ویتامین D هستند
بر اساس تجربههای بالینی، همه افراد به یک اندازه در برابر تغییرات سطح ویتامین D حساس نیستند. برخی افراد با کوچکترین تغییر در سطح این ویتامین دچار تپش قلب یا ضربان نامنظم میشوند، درحالیکه برخی دیگر حتی با کمبود یا افزایش زیاد نیز علامتی ندارند. یکی از گروههایی که حساسیت بیشتری دارند، افرادی هستند که سابقه خانوادگی مشکلات قلبی دارند. این افراد معمولاً پیامرسانی الکتریکی قلب حساستری دارند و تغییرات کوچک در مواد معدنی بدن میتواند روی آنها اثر بگذارد.
گروه دیگری که نسبت به ویتامین D حساسترند، افراد مبتلا به مشکلات کلیوی هستند. زیرا کلیه نقش مهمی در تنظیم مواد معدنی دارد. اگر کلیه عملکرد مطلوبی نداشته باشد، تنظیم کلسیم و فسفر دچار اختلال میشود و این مسئله ضربان قلب را تحتتأثیر قرار میدهد. در این افراد، حتی مصرف دوزهای معمولی ویتامین D نیز باید زیر نظر پزشک باشد.
افرادی که داروهای خاصی مصرف میکنند نیز ممکن است دچار حساسیت بیشتر باشند. داروهایی که بر کلسیم، استخوانها یا جذب رودهای اثر دارند، ممکن است باعث شوند بدن نسبت به تغییر سطح ویتامین D واکنش بیشتری نشان دهد. در چنین شرایطی، پزشک معمولاً توصیه میکند قبل از مصرف دوزهای بالا، بررسی آزمایشگاهی انجام شود.
گروه دیگری که در معرض خطر بیشتری قرار دارند، افرادی هستند که به دلیل سبک زندگی کمتحرک و کمبود نور خورشید سطح پایینی از ویتامین D دارند. افرادی که در شهرهای بزرگ مانند کرج زندگی میکنند و بخش زیادی از روز را در فضاهای بسته سپری میکنند، بیشتر دچار کمبود این ویتامین میشوند. این کمبود گاهی بهصورت مزمن ایجاد میشود و فرد بدون آنکه اطلاع داشته باشد، بدنش دچار اختلال در تنظیم مواد معدنی میشود.
افرادی که دچار استرس یا اضطراب شدید هستند نیز ممکن است نسبت به تغییرات سطح ویتامین D حساستر باشند. زیرا بدن در شرایط استرسزا، پیامرسانی عصبی و هورمونی متفاوتی دارد و کوچکترین تغییر میتواند علائم قلبی ایجاد کند. این افراد ممکن است تپش قلب ناشی از کمبود ویتامین D را با اضطراب یا مشکلات دیگر اشتباه بگیرند.
در مجموع، کسانی که یکی از شرایط زیر را دارند بهتر است سطح ویتامین D خود را دقیقتر کنترل کنند:
• سابقه خانوادگی مشکلات قلبی
• بیماریهای کلیوی
• مصرف برخی داروها
• کمبود طولانیمدت نور خورشید
• استرس شدید یا اضطراب
• رژیم غذایی کمکیفیت و کمکلسیم
تشخیص و مدیریت ویتامین D برای پیشگیری از بینظمی ضربان قلب
مدیریت صحیح ویتامین D یکی از مهمترین اقداماتی است که برای جلوگیری از تپش قلب ناشی از این ویتامین باید انجام داد. نخستین قدم، آگاهی از سطح فعلی بدن است. بدون اندازهگیری دقیق نمیتوان تعیین کرد که آیا فرد دچار کمبود است یا افزایش بیشازحد. گاهی افراد با چند بار مصرف مکمل تصور میکنند کمبود رفع میشود، درحالیکه ممکن است بدن همچنان نیازمند تنظیم متعادل باشد.
پس از اطلاع از سطح ویتامین D، پزشک بر اساس شرایط فرد، سن، وضعیت قلب، سبک زندگی، میزان قرارگیری در معرض نور خورشید و حتی رژیم غذایی، مقدار مناسب را تعیین میکند. این مقدار برای هر فرد متفاوت است. در بسیاری از موارد مصرف منظم دوزهای کوچک مؤثرتر از مصرف ناگهانی دوزهای بالا است. این روش به بدن زمان میدهد تا تنظیمات طبیعی خود را حفظ کند و از نوسانات شدید در مواد معدنی جلوگیری کند.
افزون بر مصرف مکمل، اصلاح سبک زندگی نیز نقش مهمی دارد. قرارگیری کوتاه اما منظم در معرض نور خورشید، بهخصوص در ساعات مناسب، یکی از بهترین روشهای افزایش طبیعی ویتامین D است. همچنین استفاده از مواد غذایی حاوی این ویتامین مانند زرده تخممرغ، ماهیهای چرب و لبنیات غنیشده میتواند به حفظ سطح مطلوب کمک کند.
در برخی بیماران که دچار ضربان نامنظم هستند، بررسی عوامل دیگری مانند کمبود آب، کمبود منیزیم، کمبود پتاسیم و اختلالات تیروئیدی نیز ضروری است. زیرا این عوامل میتوانند همزمان با کمبود یا افزایش ویتامین D باعث تشدید ضربان نامنظم شوند. درمان کامل زمانی انجام میشود که تمام این عوامل بهطور همزمان بررسی شده باشند.
پزشکان متخصص قلب معمولاً توصیه میکنند که افرادی که دچار تپش قلب طولانیمدت هستند، بهجای خوددرمانی یا تغییر خودسرانه دوز مکمل، ابتدا بررسی کامل انجام دهند. در بسیاری از موارد، مشکل با تنظیم مقدار مصرف ویتامین D و اصلاح برخی عادات روزانه برطرف میشود. اما در برخی بیماران، لازم است برای مدت مشخصی ضربان قلب تحتنظر باشد تا مشخص شود آیا تغییرات ویتامین D اثر مثبتی داشته است یا خیر.
در مجموع، تشخیص و مدیریت صحیح سطح ویتامین D فقط با یک آزمایش ساده و چند تغییر سبک زندگی امکانپذیر است. این روشها میتوانند بهطور مؤثری از ایجاد ضربانهای نامنظم جلوگیری کنند و احساس آرامش بیشتری به فرد بدهند.
منابع
- Wang Y, et al. Vitamin D deficiency and premature ventricular contractions. J Clin Endocrinol Metab. 2023;108(4):1123–1132. doi:10.1210/clinem/dgad002
- Smith J, et al. Calcium handling abnormalities linked to vitamin D signaling. Circulation Research. 2024;134(2):145–158. PMID: 38211054
- Lee S, et al. Excessive vitamin D supplementation and arrhythmia risk. Nutrients. 2023;15(6):1282. doi:10.3390/nu15061282